Thiên kiến nhận thức (Cognitive bias) và thiên kiến vô thức (Unconscious bias) – Sự khác biệt và cách vượt qua cả hai

Thiên kiến: Lý giải từ góc độ tâm lý

Theo một bài báo đăng trên The Permanente Journal, thiên kiến vô thức là một phần tất yếu của con người do cách bộ não hoạt động. Chúng ta thường có những khoảng trống trong hiểu biết và trải nghiệm mà bản thân không nhận thức được. Để lấp đầy những khoảng trống này, bộ não sẽ tìm kiếm các khuôn mẫu để xử lý thông tin hiệu quả hơn. Việc sử dụng khuôn mẫu giúp chúng ta rút ra kết luận nhanh chóng và hỗ trợ học hỏi xã hội thông qua quan sát. Ví dụ, khi thấy ai đó đeo nhẫn kim loại ở ngón áp út tay trái, bạn có thể ngay lập tức cho rằng họ đã kết hôn. Điều này xuất phát từ kinh nghiệm trước đó rằng một chiếc nhẫn ở vị trí này thường biểu thị hôn nhân. Tuy nhiên, không phải lúc nào những khuôn mẫu này cũng chính xác, và đây chính là cách thiên kiến hình thành. Khi bạn đưa ra quyết định dựa trên thông tin không đầy đủ, khả năng cao lựa chọn của bạn sẽ bị thiên lệch.

Nếu bạn đang tìm kiếm sự khác biệt giữa thiên kiến nhận thức và thiên kiến vô thức, rất có thể bạn đã nhận ra rằng mình không hoàn toàn miễn nhiễm với những thiên kiến như mong đợi.

Khi trải qua cuộc sống, chúng ta thường tin rằng mình đưa ra quyết định hoặc đánh giá dựa trên thông tin khách quan, được định hình bởi các sự kiện và trải nghiệm trong quá khứ. Chúng ta cũng có xu hướng tưởng tượng rằng bộ não của mình hoạt động như một siêu máy tính nhỏ nhưng mạnh mẽ, tiếp nhận dữ kiện và sử dụng logic để đưa ra những phán đoán hợp lý. Nhưng thực tế thì phức tạp hơn thế.

Dù chúng ta mong muốn tránh thiên kiến, vẫn có nhiều loại thiên kiến nhận thức có thể tác động đến cách ta ra quyết định. Những thiên kiến vô thức này có thể dẫn đến những đánh giá sai lệch và hành vi phi lý trí. Chúng cũng có thể cản trở sự phát triển cá nhân.

Nhận thức về các loại thiên kiến nhận thức và thiên kiến vô thức có thể giúp bạn hiểu cách chúng hình thành, nhận diện chúng trong chính mình và tìm cách vượt qua.

Thiên kiến nhận thức và thiên kiến vô thức: Cách nhận diện và vượt qua chúng

Làm thế nào để nhận biết thiên kiến nhận thức hoặc thiên kiến vô thức? Mặc dù thiên kiến nhận thức thường diễn ra một cách vô thức, vẫn có một số dấu hiệu giúp bạn nhận ra rằng mình có thể đang bị ảnh hưởng bởi những thiên kiến tiềm ẩn, bao gồm:

• Chỉ tiếp cận tin tức hoặc câu chuyện xác nhận quan điểm cá nhân của mình.
• Quy thành công của người khác cho may mắn, nhưng lại tin rằng thành tựu của mình là do năng lực.
• Thường xuyên đổ lỗi cho người khác hoặc yếu tố bên ngoài khi mọi việc không như ý.
• Luôn tin rằng mình đúng.
• Đưa ra quyết định hoặc hình thành quan điểm trước khi có đầy đủ thông tin.
• Chỉ đồng tình với những người có quan điểm tương tự mình.
• Giả định rằng mọi người đều có chung quan điểm hoặc niềm tin với mình.

Làm thế nào để vượt qua thiên kiến nhận thức?

Vì thiên kiến nhận thức có thể ảnh hưởng đến quyết định của bạn trong cả cuộc sống cá nhân lẫn công việc, việc chủ động kiểm soát chúng là rất quan trọng. Dưới đây là một số cách giúp bạn giảm thiểu các loại thiên kiến khác nhau:

1. Nhận thức về thiên kiến

Trước tiên, hãy thừa nhận rằng thiên kiến tồn tại và các phán đoán của bạn không phải lúc nào cũng chính xác. Khi hiểu rằng có những yếu tố có thể làm lệch nhận thức của mình, bạn sẽ thận trọng hơn trong việc đưa ra quyết định.

Tham gia các chương trình đào tạo về thiên kiến vô thức có thể hữu ích. Một nghiên cứu được công bố trên Psychological Science cho thấy rằng các chương trình này có thể giúp cải thiện khả năng ra quyết định trong cả công việc và cuộc sống cá nhân. Bạn cũng có thể làm bài kiểm tra Hiệp hội Ẩn ý (Implicit Association Test) của Harvard để xác định liệu mình có đang mang một thiên kiến nào mà bản thân chưa nhận ra hay không.

2. Xem xét các yếu tố tác động đến quyết định của bạn

Hãy suy nghĩ xem có yếu tố nào trong tình huống hiện tại khiến bạn quá tự tin vào quan điểm của mình hoặc khiến bạn bỏ qua một số thông tin quan trọng không. Tránh hiệu ứng đám đông (bandwagon effect) – khi bạn chấp nhận một quan điểm chỉ vì nhiều người khác cũng tin vào nó.

3. Xem lại quá khứ

Hãy tìm kiếm các mô thức trong cách bạn đã đánh giá tình huống trước đây và xem liệu bạn có từng mắc sai lầm không. Ví dụ, nếu bạn thường bỏ qua dữ liệu khách quan và chỉ dựa vào cảm giác cá nhân, hãy cố gắng đào sâu hơn vào thông tin trước khi đưa ra quyết định.

4. Duy trì sự tò mò

Tò mò có thể giúp bạn tránh rơi vào thiên kiến nhận thức. Khi đặt ra những câu hỏi đúng, bạn sẽ có cơ hội dừng lại, suy nghĩ kỹ hơn thay vì vội vàng đưa ra kết luận.

5. Xây dựng tư duy phát triển (growth mindset)

Những người có tư duy phát triển biết cách học hỏi từ phản hồi và tin rằng họ có thể cải thiện khả năng nhận thức của mình. Thay vì che giấu lỗi sai, họ coi đó là cơ hội để học hỏi và phát triển. Họ cũng không tin rằng khả năng tư duy là cố định, mà tin rằng với nỗ lực, thiên kiến có thể được điều chỉnh.

6. Xác định những gì khiến bạn khó chịu

Xem xét xem có người hoặc tình huống nào thường khiến bạn có phản ứng tiêu cực không. Hãy tự hỏi điều gì khiến bạn cảm thấy như vậy và liệu một thiên kiến nào đó có đang ảnh hưởng đến cách nhìn nhận của bạn không. Khi gặp lại tình huống tương tự trong tương lai, hãy ghi nhớ điều này để có phản ứng hợp lý hơn.

7. Đặt mình vào vị trí ngược lại

Cố gắng hiểu một vấn đề từ nhiều góc độ có thể giúp bạn trở thành một người có tư duy phản biện tốt hơn và nhìn nhận thế giới với sự đồng cảm hơn. Hãy thử thách chính mình bằng cách suy nghĩ theo hướng ngược lại với phản ứng ban đầu và quan sát điều gì xảy ra.

8. Tìm kiếm nhiều quan điểm khác nhau

Hỏi ý kiến của người khác có thể giúp bạn nhận ra những điểm mù (blind spots) trong tư duy của mình và tránh quá tự tin hoặc thiên vị.

9. Tìm bằng chứng phản bác quan điểm của mình

Hãy chủ động tìm kiếm thông tin thách thức niềm tin của bạn và xem liệu quan điểm của bạn có thay đổi hay không. Điều này không chỉ giúp bạn hiểu người khác tốt hơn mà còn làm tăng độ tin cậy của những gì bạn tin tưởng.

10. Rèn luyện sự khiêm tốn trong tư duy (intellectual humility)

Khiêm tốn trong tư duy có nghĩa là sẵn sàng chấp nhận rằng bạn có thể sai. Thay vì bám chặt vào quan điểm của mình, hãy tự hỏi: “Mình có đang bỏ lỡ điều gì không?” Điều này không chỉ giúp bạn học hỏi mà còn mở rộng góc nhìn của bạn.