Một tuyệt tác gây khó chịu

Sau khi bộ phim mới nhất của Hayao Miyazaki, "Cậu Bé và Chim Diệc" (The Boy and the Heron), ra mắt, câu hỏi quen thuộc trong các cuộc gặp gỡ bạn bè không còn là "Phim hay không?" mà là "Cậu đã 'thấy' nó như thế nào?". 

Có người sẽ nói: "Phim khó hiểu và chẳng vui gì cả". Người khác thì nhận xét: "Cũng không lạ lắm, nhưng chắc chắn không phải tác phẩm hay nhất của ông". 

Và rồi cuộc trò chuyện sẽ tự nhiên trôi về việc mỗi người kể ra bộ phim Miyazaki "tuyệt nhất" trong lòng mình. Hầu hết, đó đều là những bộ phim họ đã xem khi còn là một đứa trẻ: My Neighbor Totoro, Kiki's Delivery Service, hay Spirited Away. Có một người bạn đã nói: "Có lẽ nếu bây giờ mình mới xem những phim đó, mình cũng sẽ không thấy nó hay đến vậy." Cậu Bé và Chim Diệc (The Boy and the Heron) của Miyazaki Hayao thuộc về kiểu phim như thế. 

Không phải vì nó là “đỉnh cao mới” trong sự nghiệp của ông, mà vì nó khiến ta buộc phải dừng lại, nghĩ về điều tưởng chừng hiển nhiên nhưng vẫn day dứt mãi: làm thế nào để tiếp tục sống, dù tất cả quanh mình đã rệu rã. 

Ngay từ khi ra mắt, câu hỏi mà mọi người dành cho nhau không còn đơn giản là “Phim hay không?”, mà trở thành “Bạn đã thấy nó như thế nào?”. Có người đáp: “Khó hiểu và chẳng vui gì cả”. Có người lại nói: “Cũng không lạ lắm, nhưng chắc chắn không phải tác phẩm hay nhất của ông”. 

Rồi câu chuyện dần trôi về những bộ phim Miyazaki “tuyệt nhất” trong lòng mỗi người phần nhiều là những tác phẩm họ xem khi còn bé, khi thế giới vẫn còn phép màu. Nhưng Cậu Bé và Chim Diệc không phải là bộ phim để tìm lại tuổi thơ. Đây là một tác phẩm dành cho những ai đã đi qua tuổi thơ và nhận ra rằng thế giới thực chẳng phải câu chuyện cổ tích.

cháy bệnh viện. Cậu theo cha về vùng quê, sống với người dì cũng là mẹ kế. Thế giới của Mahito không có chuyến xe buýt mèo hay Totoro để ôm. Thay vào đó là những vết thương: nỗi đau mất mẹ, mặc cảm tội lỗi, sự xa cách với người cha điều hành nhà máy sản xuất vũ khí. 

Khi bước vào một thế giới khác qua lời dẫn dụ của một con chim diệc kỳ lạ, cậu cũng không gặp một thế giới rực rỡ hay tràn đầy hy vọng. Đó là một không gian hỗn loạn, khó hiểu, thậm chí có phần đáng sợ, nơi người dẫn đường được vẽ ra với dáng vẻ cố tình khó ưa. 

Không có Haku đẹp trai để cứu, không có linh hồn sông lịch lãm, và Mahito phải bước đi qua những hiểm nguy với một vẻ bình thản lạ lùng, như thể đang xem ai đó chơi game thay mình bởi cậu đã mất đi thứ cốt lõi nhất: ý chí muốn được sống. 

Trong hành trình ấy, có một chi tiết như lời sấm truyền: trên cánh cửa dẫn đến nơi ở của “người sáng tạo thế giới”, dòng chữ hiện lên “Kẻ nào học theo ta sẽ phải chết.” Đây là thông điệp trực diện và cay đắng nhất Miyazaki gửi lại: thế hệ ông đã tạo ra một thế giới đầy chiến tranh, xung đột và rạn nứt. Ông không muốn thế hệ sau lặp lại. 

Ông muốn họ tự xây một thế giới mới từ chính tro tàn mà thế hệ trước để lại.

Khi nhìn vào toàn bộ sự nghiệp của Miyazaki, sẽ thấy một điệp khúc không ngừng lặp lại: hãy sống. Trên poster Princess Mononoke là “Sống nhé!”. Trên Spirited Away là “Hãy đánh thức sức mạnh để sống”. 

Trong The Wind Rises, câu nói quý giá nhất Jiro nhận được từ vợ là “Anh phải sống”. Và ở đây, khi “ông cố” mời Mahito kế thừa một thế giới ổn định, cậu đã lần đầu tiên tự mình chọn lựa quay về thế giới thực, nơi đầy hỗn loạn, đau thương và mất mát.

Mahito chọn trở lại để sống tiếp. Tựa gốc Các Cậu Sống Thế Nào? giống một câu hỏi tu từ. Miyazaki ở tuổi 82 hẳn biết rằng không ai có câu trả lời hoàn hảo cho “sống thế nào”. 

Điều quan trọng không nằm ở “thế nào”, mà nằm ở “sống”. Phải sống – dù thế giới này mục ruỗng, dù nỗi đau xé lòng, dù tương lai mờ mịt, dù đời là chuỗi bi kịch nối tiếp. Tựa đề gốc của bộ phim, "Các Cậu Sống Thế Nào?", có lẽ là một câu hỏi tu từ. Ở tuổi 82, sau khi đã đi qua một thế kỷ đầy biến động, có lẽ Miyazaki hiểu rằng không có một câu trả lời nào cho câu hỏi "làm thế nào để sống". 

Thông điệp của bộ phim, có lẽ, không nằm ở chữ "thế nào", mà nằm ở chữ "sống". Phải sống. Dù thế giới này có mục ruỗng. Dù nỗi đau có giằng xé. Dù tương lai có mờ mịt. Dù cuộc đời là một chuỗi những bi kịch nối tiếp nhau. 

Phải tiếp tục sống. Như chính Miyazaki đã từng nói trong một bộ phim tài liệu: "Người ta nói mục đích sống là hạnh phúc. Tôi chưa bao giờ thấy hạnh phúc cả... 

Con người ta, điều quan trọng là được làm điều mình muốn và sống bằng chính sức của mình. Phải dùng hết sức lực của mình thì mới có thể tồn tại được. Dù có khổ sở, nhưng cứ chịu đựng và sống qua từng ngày, như vậy là đủ rồi."