Tết Seollal từng bị “xóa sổ” gần 100 năm: Hàn Quốc đã khôi phục Tết âm như thế nào?

Tết Nguyên đán hay Seollal (설날) trong tiếng Hàn vốn là một trong những lễ hội quan trọng nhất của Hàn Quốc. Thế nhưng ít ai biết rằng đã có gần một thế kỷ, ngày Tết âm lịch này bị gạt khỏi vị thế chính thức, thậm chí từng bị coi là “lạc hậu” và không được khuyến khích tổ chức công khai.

Hành trình để Seollal được trả lại tên gọi và vị thế vốn có phản ánh những biến động sâu sắc của lịch sử Hàn Quốc, từ cải cách cuối thế kỷ 19, thời kỳ thuộc địa Nhật Bản cho đến giai đoạn công nghiệp hóa và dân chủ hóa cuối thế kỷ 20.

Từ “song lịch” đến bước ngoặt năm 1896

Cuối thế kỷ 19, trong bối cảnh cải cách và chịu ảnh hưởng ngày càng lớn từ Nhật Bản, triều đình vua Cao Tông chính thức áp dụng Dương lịch như một biểu tượng của hiện đại hóa. Một quyết định mang tính bước ngoặt diễn ra vào cuối năm 1895: sau ngày 16/11 theo Âm lịch, xã hội Triều Tiên lập tức bước sang ngày 01/01/1896 theo Dương lịch.

Việc “đổi lịch” không đồng nghĩa với việc xóa bỏ ngay Tết âm. Trong nhiều năm sau đó, Hàn Quốc tồn tại song song hai hệ thống: cơ quan, trường học và giao thông vận hành theo Dương lịch, trong khi các nghi lễ truyền thống bao gồm Seollal vẫn theo Âm lịch.

Tuy nhiên, trạng thái “song lịch” này dần thay đổi khi bán đảo Triều Tiên rơi vào ách đô hộ của Nhật Bản.

Thời thuộc địa: Seollal thành “Tết cũ”

Từ năm 1910 đến 1945, chính quyền thuộc địa Nhật Bản áp đặt Dương lịch làm chuẩn mực chính thức trong toàn bộ đời sống công cộng. Mồng 1/1 Dương lịch được xác định là “năm mới” duy nhất.

Cùng với đó, cách gọi cũng thay đổi. Seollal bị đẩy sang bên lề với tên gọi “구정” (Tết cũ), đối lập với “신정” (Tết mới – tức Tết Dương lịch). Nhiều tài liệu học thuật cho thấy cách gọi này mang sắc thái hạ thấp truyền thống và góp phần định nghĩa Tết âm như một tập tục lạc hậu, thậm chí bị gắn với yếu tố “mê tín”.

Trong bối cảnh đó, việc tổ chức Tết âm dần thu hẹp trong phạm vi gia đình. Người dân phải linh hoạt sắp xếp thời gian, xin nghỉ không chính thức hoặc tổ chức lặng lẽ để tránh va chạm với lịch làm việc của bộ máy thuộc địa. Chính trong giai đoạn này, Seollal không chỉ là ngày lễ truyền thống mà còn mang ý nghĩa bảo vệ ký ức và bản sắc văn hóa.

Sau giải phóng: ưu tiên Tết Dương lịch

Năm 1949, chính phủ Hàn Quốc quy định Tết Dương lịch là ngày nghỉ chính thức đầu năm. Trong khi đó, Tết Âm lịch không được công nhận như một kỳ nghỉ lễ tương đương.

Tài liệu lưu trữ cho thấy đến năm 1954, chính quyền còn đưa ra chủ trương ngăn chặn việc tổ chức Tết âm, coi đây là nguyên nhân gây lãng phí thời gian và nguồn lực. Trong giai đoạn công nghiệp hóa dưới thời tổng thống Syngman Rhee và sau đó là Park Chung-hee, lập luận “ăn Tết hai lần là lãng phí” được nhấn mạnh trong các chiến dịch tuyên truyền.

Dù vậy, thực tế cho thấy truyền thống vẫn được duy trì. Hình ảnh người dân chen chúc tại nhà ga, bến xe dịp Tết âm trong thập niên 1960–1970 cho thấy Seollal chưa bao giờ biến mất khỏi đời sống xã hội.

Thập niên 1980: bước ngoặt chính trị

Bước chuyển lớn diễn ra vào giữa thập niên 1980, trong bối cảnh phong trào dân chủ hóa gia tăng và áp lực chính trị buộc chính quyền phải lắng nghe nguyện vọng xã hội.

Năm 1985, Tết Âm lịch được cho nghỉ một ngày nhưng dưới tên gọi thỏa hiệp là “Ngày dân gian”. Phải đến năm 1989, chính phủ mới chính thức khôi phục tên gọi “Seollal” và mở rộng thành kỳ nghỉ ba ngày, gồm trước trong sau Tết. Mốc ngày 24/01/1989 thường được nhắc đến như thời điểm quyết định này được công bố rộng rãi.

Việc trả lại tên gọi truyền thống được xem là bước khẳng định lại giá trị văn hóa từng bị đặt ra ngoài lề trong gần một thế kỷ.

Seollal hôm nay: Ba ngày và một bản sắc

Hiện nay, Seollal kéo dài ba ngày, ngắn hơn so với kỳ nghỉ Tết tại Việt Nam hoặc Trung Quốc. Khoảng thời gian này được xem là cân bằng giữa truyền thống và nhịp sống kinh tế hiện đại.

Trong dịp Seollal, người Hàn tổ chức charye lễ cúng tổ tiên vào sáng mùng một; thực hiện sebae con cháu cúi lạy chúc Tết; và dùng món canh bánh gạo tteokguk như nghi thức “khai niên”. Những hoạt động dân gian như yutnori hay tảo mộ cũng được duy trì.

Dù chỉ kéo dài ba ngày, Seollal vẫn là dịp đoàn tụ quan trọng nhất trong năm. Sau hành trình giằng co gần một thế kỷ, Tết âm lịch ở Hàn Quốc không chỉ được khôi phục về mặt hành chính, mà còn trở thành biểu tượng cho sự bền bỉ của truyền thống trong dòng chảy hiện đại hóa.