Tranh cãi về cách gọi người di cư tại Hàn Quốc: Vì sao không còn dùng từ “bất hợp pháp”?

Vì sao báo chí Hàn Quốc dùng từ “người lao động nước ngoài chưa đăng ký” thay vì “người lưu trú bất hợp pháp”? Câu chuyện đằng sau một cái chết thương tâm.

Ngày 28 tháng trước, tại Khu Công nghiệp Seongseo ở Daegu, một lao động di cư người Việt Nam - A, 25 tuổi, đã tử vong sau khi rơi từ tầng hai của một tòa nhà. Sự việc xảy ra trong lúc chính quyền Hàn Quốc tiến hành đợt truy quét quy mô lớn trước thềm sự kiện APEC tổ chức tại Gyeongju. Theo thông tin ban đầu, A đã ẩn náu suốt khoảng ba giờ trong kho chứa điều hòa nhiệt độ để tránh bị phát hiện và ngã xuống khi cố gắng trốn thoát.

Sau vụ việc, nhiều tờ báo Hàn Quốc đưa tin và sử dụng cụm từ “người di cư chưa đăng ký” hoặc “lao động di cư chưa đăng ký”. Một số độc giả thắc mắc vì sao không dùng từ quen thuộc “người lưu trú bất hợp pháp”. Vậy hai khái niệm này khác nhau ở điểm nào?

Từ “lưu trú bất hợp pháp” và những định kiến gắn liền với nó

Thuật ngữ “lưu trú bất hợp pháp” bắt đầu xuất hiện tại Hàn Quốc từ cuối những năm 1990, khi ngày càng nhiều lao động nước ngoài vào làm việc. Năm 1997, từ “lao động nước ngoài làm việc trái phép” lần đầu xuất hiện trong quá trình sửa đổi Luật Quản lý Xuất nhập cảnh, kéo theo sự chú ý đến vấn đề người nước ngoài nhập cảnh trái phép hoặc lưu trú quá hạn.

Tuy nhiên, khi nhận thức về nhân quyền tăng lên, thuật ngữ này dần bị phản đối. Tổ chức Di cư Quốc tế thuộc Liên Hợp Quốc cho rằng từ “bất hợp pháp” gắn kết con người với tội phạm, phủ nhận nhân tính và khuyến nghị sử dụng các khái niệm như “người lưu trú chưa đăng ký” hoặc “người lưu trú không chính thức”. Tại Hàn Quốc, Ủy ban Nhân quyền Quốc gia từ năm 2016 cũng đề nghị chính phủ ngừng sử dụng thuật ngữ “người lưu trú bất hợp pháp” và thay thế bằng “lao động di cư chưa đăng ký”.

Mặc dù “lưu trú bất hợp pháp” nghe có vẻ trung tính, nhưng trên thực tế nó mang theo nhiều định kiến xã hội. Một khảo sát năm 2018 của Ủy ban Nhân quyền về các bài đăng trên mạng xã hội liên quan đến di dân cho thấy các từ khóa đi kèm “người nước ngoài” gồm “Đông Nam Á, kỳ thị, phản đối, trục xuất”. Còn với “người lưu trú bất hợp pháp”, những từ khóa nổi bật là “thấp học vấn, xúc phạm, bài ngoại, phản đối kịch liệt”. Điều này phản ánh thành kiến xã hội đã bám vào ngôn từ.

Xu hướng truyền thông thế giới: Không gọi con người là “bất hợp pháp”

Nhiều cơ quan báo chí quốc tế cũng tránh dùng từ “illegal” (nghĩa là Bất hợp pháp) khi nói về con người. Hãng tin AP từ năm 2013 đã áp dụng nguyên tắc “không mô tả con người là bất hợp pháp”, mà chỉ áp dụng cho hành vi. Theo đó, “lao động nước ngoài chưa đăng ký” hoặc “undocumented” được dùng thay cho “bất hợp pháp”, bởi vì hành vi có thể sai luật nhưng bản thân một con người thì không thể bị coi là bất hợp pháp.

Ai tạo ra sự “bất hợp pháp”?

Một số người vẫn đặt câu hỏi: “Nhưng họ rõ ràng là làm trái luật mà?”. Thực tế đúng là có những trường hợp gây thiệt hại. Bộ Tư pháp Hàn Quốc cũng đang thực hiện kế hoạch giảm số người lưu trú quá hạn và liên tục triển khai các đợt truy quét. Thế nhưng theo thống kê của Bộ Tư pháp, từ năm 2020 đến nay số người lưu trú chưa đăng ký vẫn ổn định ở mức 390 nghìn đến hơn 420 nghìn người. Nghĩa là việc truy quét gần như không tạo ra thay đổi đáng kể.

Bộ Tư pháp phân loại người lưu trú chưa đăng ký thành ba nhóm: người ở quá hạn, người làm việc ngoài phạm vi cho phép của visa và trẻ em chưa được khai báo. Nhưng vì sao họ rơi vào tình cảnh này?

Quy trình xin visa lao động E9 hay E7 vô cùng phức tạp. Do thiếu thông tin, phần lớn lao động phải tìm đến các cò môi giới, bị ép trả phí rất cao, nhiều người gánh nợ ngay từ khi đặt chân đến Hàn Quốc. Không trả nổi nợ trong thời gian visa cho phép khiến họ dễ rơi vào tình trạng quá hạn. Một số khác bị lừa sang Hàn Quốc bằng visa du học hoặc visa tìm việc, nhưng không xin được việc trong lĩnh vực pháp luật yêu cầu. Trường hợp của Tuan cũng tương tự. Anh sang Hàn Quốc bằng visa tìm việc D10 nhưng giới hạn nghề nghiệp khiến anh phải làm việc tại một nhà máy phụ tùng ô tô, rồi gặp đợt truy quét.

Lao động di cư và thực tế lao động khắc nghiệt

Điều kiện làm việc của nhiều lao động di cư tại Hàn Quốc rất tồi tệ. Hình ảnh lao động bị trói vào xe nâng lộ ra hồi tháng bảy tại một nhà máy gạch ở Naju chỉ là một ví dụ. Đầu năm nay, một thanh niên Nepal tự tử sau thời gian dài bị bạo hành. Tại Gumi, một lao động người Việt tử vong do phải làm việc ngoài trời nắng gay gắt mà không được giảm giờ làm. Nhiều người dù bị bạo hành cũng không thể chuyển nơi làm việc vì luật yêu cầu họ phải tìm được chỗ làm mới trong vòng ba tháng, một điều gần như không thể.

Nợ nần, điều kiện lao động tệ hại và quy định xuất nhập cảnh khắt khe khiến họ dễ bị đẩy vào vòng xoáy “lưu trú bất hợp pháp”.

“Nếu không có họ, ai sẽ làm nông?”

Nếu muốn giảm vi phạm, liệu có thể dừng tiếp nhận lao động di cư? Thực tế cho thấy điều này không khả thi. Lao động di cư là lực lượng trụ cột trong nhiều ngành. Tháng năm vừa rồi tại huyện Changnyeong, nông dân đã treo biểu ngữ “Bộ Tư pháp hãy tự trồng tỏi đi” để phản đối việc truy quét lao động di cư chưa đăng ký. Nông nghiệp và sản xuất tại Hàn Quốc phụ thuộc lớn vào nhân công nước ngoài và sự hiện diện của họ góp phần duy trì kinh tế địa phương. Trong bối cảnh dân số trẻ giảm mạnh, di dân được xem là xu hướng không thể đảo ngược.

Các chuyên gia cho rằng cần cải thiện chính sách nhập cư vốn vừa cần người vừa hạn chế người. Đồng thời, nhận thức xã hội về di dân cũng cần thay đổi. Kết quả khảo sát năm 2024 của Bộ Bình đẳng Giới và Gia đình cho thấy mức độ chấp nhận người di cư của người dân Hàn Quốc tăng sau 9 năm. Đáng chú ý, thanh thiếu niên có thái độ cởi mở hơn người lớn, bởi trong môi trường học đường, các bạn đơn giản xem người di cư là bạn bè, không phải là “người lưu trú bất hợp pháp” hay “migrant chưa đăng ký”.

Ngôn từ có thể định hình thế giới

Sự khác biệt giữa “người lưu trú bất hợp pháp” và “người di cư chưa đăng ký” không chỉ nằm ở từ ngữ. Thuật ngữ thứ nhất mang hàm ý phán xét: họ đã làm sai luật. Thuật ngữ thứ hai đặt câu hỏi sâu hơn: điều gì khiến họ rơi vào tình trạng phải vi phạm luật? Một bên là kết luận, một bên mở ra câu chuyện phía sau.

Khi lựa chọn cách dùng từ, vô tình chúng ta cũng đang chọn hướng đi của xã hội. Một thế giới nhìn họ như “kẻ phạm luật” hay một thế giới muốn hiểu nguyên nhân và tìm giải pháp? Bạn muốn chúng ta tiến về phía nào?

Theo khan.co.kr