Giam giữ người nhập cư không giấy tờ có phải là giải pháp? Góc nhìn về thực trạng và những mô hình thay thế tại Hàn Quốc

Việc giam giữ người nhập cư không có giấy tờ hợp pháp tại các trung tâm bảo hộ người nước ngoài ở Hàn Quốc từ lâu đã là chủ đề gây nhiều tranh luận. Dù mục đích là phục vụ thủ tục trục xuất, nhiều ý kiến cho rằng biện pháp này không giải quyết được gốc rễ của vấn đề, đồng thời làm phát sinh những lo ngại về quyền con người.

Bài viết dưới đây tổng hợp góc nhìn của luật sư Jung Hyo Joo, đang làm việc tại Trung tâm Hỗ trợ Người nhập cư Chingu, về thực trạng tại các trung tâm giam giữ người nước ngoài và những giải pháp thay thế đang được nhiều quốc gia áp dụng.

Bức thư từ một người nhập cư bị giam giữ

Tháng 7 năm ngoái, Trung tâm Hỗ trợ Người nhập cư Chingu nhận được một lá thư gửi từ Trung tâm Bảo hộ Người nước ngoài Hwaseong.

Người viết là anh A, từng đến Hàn Quốc để xin quy chế tị nạn. Tuy nhiên, hồ sơ của anh không được chấp thuận và cũng không được cấp tư cách lưu trú.

Sau đó, anh làm việc tại một nhà máy nhưng bị lực lượng quản lý xuất nhập cảnh kiểm tra và bắt giữ vì tình trạng cư trú không hợp pháp. Anh bị đưa vào trung tâm bảo hộ mà chưa được nhận khoản tiền trợ cấp thôi việc. Bên ngoài, vợ và con vẫn đang chờ anh chăm sóc.

Cuộc sống trong trung tâm bảo hộ được mô tả như nhà tù

Theo lời kể của anh A, điều kiện sinh hoạt trong trung tâm bảo hộ vô cùng khắc nghiệt.

Mỗi phòng có từ 12 đến 16 người cùng sinh sống phía sau những cánh cửa có song sắt.

Mỗi ngày, người bị giam chỉ được ra ngoài đón ánh nắng khoảng 30 phút.

Việc sử dụng điện thoại cũng bị giới hạn, chỉ được phép hai lần mỗi tuần.

Anh A mô tả nơi này là:

"Một nơi mà tôi không muốn giới thiệu ngay cả với kẻ thù của mình."

Anh cũng cho rằng điều kiện sinh hoạt quá khó khăn khiến nhiều người cảm thấy như bị ép phải từ bỏ việc ở lại Hàn Quốc và chấp nhận trở về nước.

Trung tâm bảo hộ là gì?

Không ít người dân Hàn Quốc cũng chưa từng nghe đến khái niệm Trung tâm Bảo hộ Người nước ngoài.

Theo quy định, người nước ngoài không gia hạn hoặc không chuyển đổi tư cách lưu trú đúng thời hạn sẽ trở thành người cư trú không có giấy tờ hợp pháp.

Sau đó, họ có thể bị ban hành quyết định trục xuất và bị đưa vào trung tâm bảo hộ trong thời gian chờ thi hành quyết định này.

Mặc dù mang tên là "trung tâm bảo hộ", nhưng điều kiện sinh hoạt bên trong được nhiều người đánh giá không khác nhiều so với nhà giam.

Khi đã trở thành người cư trú bất hợp pháp, rất khó có cơ hội hợp pháp hóa

Theo kinh nghiệm tư vấn của luật sư tại Trung tâm Chingu, một trong những khó khăn lớn nhất là:

• Sau khi đã rơi vào tình trạng cư trú không hợp pháp, gần như không còn cơ hội lấy lại tư cách lưu trú.
• Nếu đã bị đưa vào trung tâm bảo hộ thì người bị giam không biết mình sẽ phải ở đó bao lâu.
• Họ cũng không biết khi nào sẽ bị trục xuất.

Vì sao nhiều người vẫn không trở về nước?

Không phải ai ở lại Hàn Quốc cũng vì muốn tiếp tục kiếm sống.

Nhiều trường hợp:

• Không thể quay về quê hương vì có nguy cơ bị đàn áp hoặc bạo lực.
• Đang chờ xét đơn xin tị nạn.
• Đã lập gia đình, có con cái và cuộc sống ổn định tại Hàn Quốc.
• Đang giải quyết các vụ kiện hoặc tranh chấp lao động.

Đối với họ, trở về đồng nghĩa với việc rất khó hoặc gần như không còn cơ hội quay lại Hàn Quốc.

Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc: Không nhất thiết phải giam giữ để trục xuất

Trước đây, Luật Quản lý Xuất nhập cảnh Hàn Quốc quy định người nước ngoài có thể bị giam giữ cho đến khi việc trục xuất được thực hiện, tức là không có giới hạn thời gian cụ thể.

Năm 2023, Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc kết luận quy định này không phù hợp với Hiến pháp.

Sau đó, luật được sửa đổi với thời hạn giam giữ tối đa:

• Thông thường: 9 tháng
• Trường hợp đặc biệt như người xin tị nạn: tối đa 20 tháng

Quan trọng hơn, Tòa án Hiến pháp nhấn mạnh rằng giam giữ không phải là biện pháp duy nhất để phục vụ việc trục xuất.

Tòa án đề xuất nhiều giải pháp khác ít ảnh hưởng đến quyền tự do cá nhân hơn như:

• Yêu cầu người nước ngoài cư trú tại địa chỉ đã đăng ký.
• Báo cáo định kỳ với cơ quan chức năng.
• Có người bảo lãnh hoặc đặt tiền bảo đảm.
• Áp dụng hình thức quản lý tương tự chế độ quản chế trong cộng đồng.

Thực tế các biện pháp thay thế vẫn rất ít được áp dụng

Theo tác giả bài viết, trên thực tế, phần lớn những giải pháp thay thế này vẫn chưa được triển khai rộng rãi.

Nhiều người bị kiểm tra ngay tại nơi làm việc hoặc khi đang sinh hoạt thường ngày.

Họ bị đưa thẳng đến trung tâm bảo hộ mà không có thời gian thu dọn đồ đạc hay chuẩn bị cho gia đình.

Sau khi được thả, người nhập cư vẫn gặp nhiều khó khăn

Việc được rời khỏi trung tâm bảo hộ không đồng nghĩa với cuộc sống sẽ dễ dàng hơn.

Theo hướng dẫn của cơ quan xuất nhập cảnh:

• Người được thả không được tham gia các hoạt động tạo thu nhập.
• Nếu ở lại để giải quyết vụ kiện tiền lương thì chỉ được thực hiện các thủ tục liên quan đến vụ việc đó.
• Nếu ở lại để theo đuổi một vụ kiện khác thì cũng chỉ được tham gia các hoạt động phục vụ quá trình tố tụng.

Điều này khiến nhiều người không có nguồn thu nhập để duy trì cuộc sống trong thời gian chờ giải quyết các vấn đề pháp lý.

Lo ngại bị bắt giữ lần nữa

Sau khi luật được sửa đổi, Hàn Quốc cũng bổ sung cơ chế tái giam giữ.

Điều này khiến nhiều người dù đã được trả tự do vẫn luôn sống trong tâm trạng lo sợ sẽ tiếp tục bị bắt giữ.

Vì sợ bị kiểm tra, họ không dám tìm việc làm hoặc tham gia các hoạt động bình thường trong xã hội.

Người lao động nhập cư dễ rơi vào thế bất lợi

Theo tác giả, những lao động nhập cư bị nợ lương thường rơi vào tình thế rất khó khăn.

Họ buộc phải lựa chọn:

• Tiếp tục ở lại Hàn Quốc trong điều kiện rất khó khăn để theo đuổi việc đòi lương.
• Hoặc từ bỏ quyền lợi và trở về nước.

Điều này cũng có thể tạo ra động cơ không tích cực đối với một số chủ sử dụng lao động khi cố tình kéo dài thời gian giải quyết để người lao động buộc phải rời Hàn Quốc mà không nhận đủ quyền lợi.

Đức và nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình quản lý trong cộng đồng

Theo báo cáo được công bố tại một hội thảo của Ủy ban Nhân quyền Quốc gia Hàn Quốc, nhiều quốc gia hiện đã chuyển từ mô hình giam giữ sang quản lý người nhập cư trong cộng đồng.

Thay vì chỉ tập trung kiểm soát và xử phạt, các cơ quan chức năng sẽ:

• Tìm hiểu lý do người nhập cư chưa thể trở về nước.
• Hỗ trợ giải quyết các vướng mắc pháp lý.
• Đánh giá hoàn cảnh thực tế của từng trường hợp.

Mô hình Duldung của Đức

Một ví dụ được nhắc đến là chế độ Duldung tại Đức.

Theo cơ chế này:

• Người nước ngoài vẫn có nghĩa vụ rời khỏi Đức.
• Tuy nhiên, nếu việc trục xuất chưa thể thực hiện hoặc tồn tại lý do nhân đạo hay lợi ích công cộng thì họ sẽ được phép tạm thời tiếp tục cư trú.

Trong thời gian đó, họ được sinh sống trong cộng đồng thay vì bị giam giữ.

Đối với những người học nghề, làm việc ổn định và hòa nhập tốt với xã hội Đức, pháp luật còn mở ra cơ hội xin giấy phép cư trú hoặc giấy phép lao động hợp pháp.

Cần tìm giải pháp nhân văn và thực tế hơn

Tác giả cho rằng việc chỉ dựa vào biện pháp bắt giữ và giam giữ người cư trú không có giấy tờ không phải là cách giải quyết lâu dài.

Điều quan trọng là cần xem xét hoàn cảnh của từng trường hợp:

• Người đang theo đuổi vụ kiện hoặc bị nợ lương cần được tạo điều kiện hoàn tất các thủ tục pháp lý.
• Người đã ổn định cuộc sống, có gia đình và hòa nhập với cộng đồng nên có cơ hội xem xét hợp pháp hóa việc cư trú nếu đáp ứng các điều kiện phù hợp.

Theo quan điểm của tác giả, thay vì giam giữ trong các cơ sở khép kín, việc quản lý người nhập cư trong cộng đồng vừa mang tính nhân văn hơn, vừa có thể trở thành giải pháp hiệu quả và thực tế hơn trong dài hạn.

Lưu ý: Bài viết phản ánh quan điểm và phân tích của tác giả được đăng tải trên báo Hàn Quốc, không phải là tuyên bố chính thức về chính sách của Chính phủ Hàn Quốc. Chính sách quản lý người cư trú không có giấy tờ vẫn được thực hiện theo quy định của pháp luật hiện hành.

ildaro.com